ՀՍՀ/ՀԵՌԱՉԱՓ

ՀԵՌԱՉԱՓ, հեռավորություն չափող սարք: Օգտագործվում է ինժեներական գեոդեզիայում, տեղագրական հանույթի ժամանակ, ռազմական գործում, աստղագիտական հետազոտություններում ևն: Ըստ գործողության սկզբունքի Հ–երը լինում են երկրաչափական և ֆիզիկական: Երկրաչափական Հ–ով երկարությունը չափում են համապատասխան ABC հավասարասրուն եռանկյան հ բարձրությունը որոշելու (օրինակ, ըստ AB 1 կողի` բազա, և հակադիր b սուր անկյան` պարալաքսային անկյուն) հիման վրա: 1 և b մեծություններից մեկը սովորաբար հաստտուն է, իսկ մյուսը` փոփոխական, ըստ այդմ էլ տարբերում են հաստատուն անկյունով և հաստատուն բազայով Հ–եր: Հաստատուն անկյունով թելային (հարաբերական սխալը` 0,3–1) տեսադաշտում երկու զուգահեռ թել ունեցող դիտակ է: Որպես բազա ծառայում է հավասարահեռ նշումներով շարժական ձողաքանոնը: Բազայի հեռավորությունը համեմատական է երկու թելի միջև երևացող նշանների թվին: Թելային Հ–ով հանդերձված են գեոդեզիական շատ գործիքներ (թեոդոլիտ, հարթաչափ ևն): Օպտիկական ավելի բարդ, երկրաչափական տիպի Հ–երն ունենում են սեփական բազա և բաժանվում երկու խմբի` միօկուլյար և երկօկուլյար (ստերեոսկոպային): Միօկուլյար Հ. (նկ. 2) կառուցված է այնպես, որ օբյեկտի պատկերը ՕԿ օկուլյարում երևում է հորիզոնական գծով` երկու մասի բաժանված: Պատկերի առանձին մասերը ստացվում են տարբեր օպտիկական համակարգերով անցնող (Օ1 և O₂) անցնող ճառագայթներով: Հեռավոր օբյեկտի դեպքում, երբ Հ. մտնող A 1 և A 2 ճառագայթները գործնականորեն զուգահեռ են, պատկերի երկու կեսն էլ գտնվում է նույն տեղում, և պատկերը ստացվում է ամբողջական: Օբյեկտը մոտենալիս A 1 և A 2 ճառագայթների զուգահեռությունը խախտվում է, և պատկերի կեսերը տեղաշարժվում են բաժանման գծի երկարությամբ: Հեռավորությունը չափելու համար օպտիկական կոմպենսատորի օգնությամբ պատկերի երկու կեսերը ի մի են բերվում, որից հետո չափման արդյունքը կարդացվում է հատուկ սանդղակի վրա: Մինչև 1 կմ չափելիս այս տիպի Հ–երի սխալը 0,1 է: 3–10 սմ բազա ունեցող միօկուլյար Հ–երը լայնորեն օգտագործվում են լուսանկարչական ապարատներում: Օբյեկտից եկող ճառագայթները լուսանկարչական Հ–ում անցնում են երկու տարբեր օպտիկական համակարգերի միջով, և օկուլյարում երևում են օբյեկտի երկու չհամընկնող պատկերներ: Հատուկ լուսանկար ստանալու համար ըստ օպտիկական կոմպենսատորի (որը կապված է ապարատի օբյեկտիվի ֆոկուսացման մեխանիզմի հետ) օգնությամբ այդ երկու պատկերը համատեղում են: Հաստատուն բազայով ստերեոսկոպային Հ. երկու օկուլյարով կրկնակի դիտակ է: Գործողությունը հիմնված է ստերեոէֆեկտի վրա` յուրաքանչյուր աչքով դիտվող պատկերները ձուլվում են, և ստացվում է ամբողջական` ծավալային պատկեր: Օբյեկտի հեռավորությունը որոշելու համար նրա պատկերը «համատեղում» են Հ–ի կիզակետային հարթության մեջ գտնվող հատուկ նշանի պատկերի հետ: Օբյեկտի ու այդ նշանի կարծեցյալ հեռավորությունները դիտողից պետք է նույնը լինեն: Օպտիկական կոմպենսատորի տեղաշարժը, որն անհրաժեշտ է օբյեկտն ու նշանը «համատեղելու» համար, համեմատական է որոշվող հեռավորությանը: Ստերեոսկոպային Հ–ի ճշգրտությունը մի կարգով բարձր է միօկուլյար Հ–ի ճշգրտությունից: –անդրադարձող ազդանշանն ընդունող գործվում են միայն մթնոլորտով –այդմ էլ տարբերում են հաստատուն ան–ապարատի–շարժվում են բաժանման գծի երկարությամբ: ֆիզիկական տիպի Հ-երով հեռավորությունները չափում են ազդանշանի՝ մինչև օբյեկտը գնալու-ետ գալու տևողությունը որոշելու միջոցով: Լուսահեռաչափերը, կամ էլեկտրաօպտիկական Հ-երը, բաժանվում են իմպուլսայինի և փուլայինի: Առաջին տիպի Հ. չափում է այն ժամանակամիջոցը, որի ընթացքում լուսային իմպուլսն անցնում է օբյեկտի հեռավորության կրկնակին՝ 2L, այնպես որ $L=\frac{CT}{2}+k$ (k-ն Հ-ի հաստատունն է): Փուլային Հ-ում օգտագործվում է անընդհատ լուսային հոսք, որի ինտենսիվությունը մոդուլում (փոփոխում) են մեծ հաճախականությամբ: Մոդուլման հաճախականությունը սահուն փոփոխելիս փոփոխվում է ուղարկվող և անդրադարձվող լուսային հոսքերի փուլերի տարբերությունը: Արդյունքում ստացվամ են լույսի ինտենսիվության մաքսիմումներ և մինիմումներ, որոնց թվով էլ որոշվում են լույսի անցման ժամանակը, հետո` L հեռավորությունը: Ռադիոհեռաչափերում սովորաբար օգտագործում են սանտիմետրային և միլիմետրային դիապազոնի էլեկտրամագնիսական ալիքներ: Տարբերում են անընդհատ ճառագայթող և իմպուլսային ոադիոհեռաչափեր: Կոնդենսացված միջավայրերը (հեղուկներ, պինդ մարմիններ) խիստ կլանում և ցրում են լույսն ու ռադիոալիքները, ուստի լուսա– և ռադիոհեռաչափերը օգտագործում ենմիայն մթնոլորտում և տիեզերքում: Ջրի մեջ հեռավորությունը որոշում են ակուստիկ Հ–երով, որովհետև ջուրն ուլտրաձայնը կլանում է աննշան չափով (տես Էխոլոտ): Ֆիզիկական Հ–ի գործողության շառավիղը որոշվում է ուղարկվող ազդանշանի հզորությամբ և անդրադարձող ազդանշանն ընդունող սարքի զգայնությամբ: Հ–ի հնարավորությունները շատ մեծ են. «Վեներա–7» միջմոլորակային կայանի թռիչքի ժամանակ Երկիր–Վեներա հեռավորությունը (մոտ 60 մլն կմ) չափվել է 1 կմ ճշտությամբ: «Լուսնագնաց–1»–ի վրա տեղադրվել է լազերային լուսահեռաչափի անդրադարձիչ` նախատեսված Երկիր–Լուսին հեռավորությունը մի քանի մետր ճշգրտությամբ չափելու համար: