ՀՍՀ/ԴԻՍՊԵՐՍԻԱ ԼՈՒՅՍԻ

ԴԻՍՊԵՐՍԻԱ ԼՈՒՅՍԻ, նյութի բեկման ցուցչի կամ լուսային ալիքների փուլային արագության կախումը հաճախականությունից: Դրանով է պայմանավորված սպեկտրի առաջացումը լույսի բեկման, դիֆրակցիայի կամ ինտերֆերենցիայի դեպքում: Լույսի դիսպերսիային են վերաբերում Նյուտոնի նշանավոր փորձերը (1672), որոնք հանգեցրին երկու կարևոր հայտնագործության. 1. տվյալ նյութում տարբեր գույնի լուսային ճառագայթները բնութագրվում են բեկման տարբեր ցուցիչներով, 2. սպիտակ լույսը պարզ գույների (մեներանգ ճառագայթների) համախումբ է: Սպեկտրի տվյալ տիրույթի համար թափանցիկ նյութի բեկման ցուցիչը (ո) աճում է հաճախականության (ν) մեծացմամբ (ալիքի երկարության՝ λ-ի փոքրացմամբ): ո-ի այսպիսի կախումը ν-ից կոչվում է Կաղապար:Լայն: Սպեկտրի այն մասերում, որտեղ լուսային էներգիայի կլանումն ուժեղ է, բեկման ցուցչի կախումը հաճախականությունից բավական բարդ է: Երևան է գալիս Կաղապար:Լայն տիրույթը (ո-ի նվազումը ν-ի մեծացմամբ): Օրինակ, ցիանին ներկանյութի բարակ պրիզմայում կարմիր ճառագայթները կլանման տիրույթում մանուշակագույնից ավելի ուժեղ են բեկվում: Յուրաքանչյուր նյութ ունի կլանման իր շերտերը, և բեկման ցուցչի մեծությունը պայմանավորված է սպեկտրում այդ շերտերի բաշխումով:

Դասական էլեկտրոնային տեսության համաձայն, նյութի ատոմները կամ մոլեկուլները որոշակի սեփական հաճախականությամբ ներդաշնակ օսցիլյատորներ են, որոնք լուսային ալիքի էլեկտրական դաշտի ազդեցությամբ ստիպողական տատանումներ են կատարում (ընկնող ալիքի հաճախականությամբ): Երբ լուսային ալիքի հաճախականությունը համընկնում է սեփական տատանումների հաճախականությանը, առաջանում է ռեզոնանսի երեվույթը, որով պայմանավորված է լույսի կլանման և դիէլեկտրիկական թափանցելիության կախումը հաճախականությունից (իսկ բեկման ցուցիչն իր հերթին սպեկտրի օպտիկական տիրույթում ε-ից կախված է $n=\sqrt{\epsilon }$ առնչությամբ): Ըստ այդ տեսության, բեկման ցուցչի և հաճախականության կապն արտահայտվում է $n=1+2\pi N\frac{e^2}{m}\frac{{\nu }_0^2-{\nu }^2}{({\nu }_0^2-{\nu }^2{)}^2+{\gamma }^2{\nu }^2}$ մոտավոր բանաձևով (N-ը մասնիկների թիվն է միավոր ծավալում, e-ն էլեկտրոնի լիցքն է, m-ը՝ զանգվածը, ν-ն՝ լույսի, ν₀-ն՝ սեփական տատանումների հաճախականությունը, γ-ն՝ տատանումների մարման գործակիցը): Դիսպերսիայի դասական և քվանտային բացատրություններն էապես չեն տարբերվում: Սակայն քվանտային տեսությունը, հաստատելով դասական պատկերացումներից ստացված որակական արդյունքները, էական ճշտումներ մտցրեց: Մեծ թվով գրգռված ատոմների դեպքում լույսի դիսպերսիայի առանձնահատկությունները (այսպես կոչված՝ բացասական Դ. լ.) բացատրվում են քվանտային տեսությամբ: Լույսի դիսպերսիան թափանցիկ նյութերում մեծ նշանակություն ունի սպեկտրային սարքերի հաշվարկի համար:

Կաղապար:Լայն բևեռացման հարթության պտույտի անկյան կախումն է ալիքի երկարությունից: Թափանցիկ նյութերում λ-ի փոքրացմամբ այդ անկյունը սովորաբար մեծանում է (նորմալ պտտական դիսպերսիա): Լույսի կլանման տիրույթում կախումը բարդ է, ընդ որում, պտույտի անկյունը կարող է շատ մեծանալ (անոմալ պտտական դիսպերսիա):

Գրկ. տես Դիֆրակցիա լույսի հոդվածի գրականությունը: