ՀՍՀ/ԾԱՐԻՐ

ԾԱՐԻՐ (լատ. Stibium), սուրմա, Sb, պարբերական համակարգի V պարբերության V խմբի քիմիական տարր: Կարգահամարը 51 է, ատոմական զանգվածը՝ 121,75: Ունի երկու կայուն իզոտոպ՝ 121Sb (57,25) և 123Sb (42,75): Արհեստականորեն ստացվել են բազմաթիվ ռադիոակտիվ իզոտոպներ, որոնցից 124 Sb (T 1 2 60,2 օր) կիրառվում է (ճառագայթների և նեյտրոնների աղբյուր պատրաստելու համար: Ատոմի արտաքին թաղանթի էլեկտրոնների դասավորությունը 5 s 25 p 3 է: Ծ. հայտնի է շատ վաղուց: Արևելքի երկօրներում (այդ թվում նաև Հայաստանում) այն կիրառվել է մոտ 5000 տարի առաջ՝ անոթներ և սպասքներ պատրաստելու համար: Մ. թ. ա. XIX դ. Հին Եգիպտոսում ծարիրափայլի փոշին (բնական Տ b 2 Տ 3), mesten կամ stem անվամբ, օգտագործել են հոնքերը սևացնելու համար: Հին Հունաստանում Ծ. հայտնի էր որպես stimi և stibi, այստեղից էլ՝ լատ. stibium: Եվրոպայի մի քանի երկրներում և ԱՄՆ-ում բացի stibium անվանումից ընդունված է նաև antimonium անվանումը: Ծ-ի և նրա բազմաթիվ միացությունների ստացման եղանակների և հատկությունների մանրամասն նկարագրությունը առաջինը տվել է գերմանացի ալքիմիկոս Վ. Վալենտինը, 1604-ին: Ծ-ի պարունակությունը երկրակեղևում 5 10—5 է (ըստ զանգվածի): Ամենատարածված միներալը ծարիրափայլն է՝ Տ b 2 Տ 3: Ծ. հայտնի է մի քանի ալոտրոպ ձևափոխություններով: Սովորական գորշ Ծ. սպիտակ-արծաթափայլ մետաղ է, խտությունը՝ 6690 կգ/մ³, հալման ջերմաստիճանը՝ 630,5°C, եռմանը՝ 1635—1645 X: Միացություններում ցուցաբերում է 5, 3 և—3 արժեքականություն: Սովորական ջերմաստիճանում օդում Ծ. չի օքսիդանում, հալման ջերմաստիճանից բարձր տաքացնելիս այրվում է՝ առաջացնելով Տt2O₃ օքսիդը (սպիտակ ծուխ): Ակտիվ փոխազդում է հալոգենների հետ՝ տալով եռարժեք հալոգենիդներ: Միացություններ է առաջացնում արսենի, ծծմբի, և ֆոսֆորի հետ (հալելիս), ազոտի և ջրածնի հետ չի առաջացնում. Ծարիրաջրածինը ստացվում է անուղղակի ճանապարհով: Նոսր թթուների հետ չի փոխազդում: Դանդաղ փոխազդում է խիտ աղաթթվի և ծծմբական թթվի հետ՝ առաջացնելով համապատասխանաբար՝ $SbC{l}_3$ և $S{b}_2(S{O}_4{)}_3$ աղերը: Խիտ ազոտական թթվով օքսիդանում է՝ առաջացնելով բարձրարժեք օքսիդ, որը նստում է Չհաջողվեց վերլուծել (շարահյուսության սխալ): {\displaystyle xSb_2O_3·yH_2O} բաղադրությամբ: Թթվածնի հետ Ծ. առաջացնում է $S{b}_2{O}_3$, $S{b}_2{O}_4$ և $S{b}_2{O}_5$ օքսիդները: Եռարժեք Ծ-ի հիդրօքսիդը՝ $Sb(OH{)}_3$ գոյություն ունի միայն ջրային լուծույթում: $S{b}^{3+}$ + 3OH- $\rightleftharpoons$ $Sb(OH{)}_3$ $\rightleftharpoons$ $H_{3}Sb{O}_3$ $\rightleftharpoons$ 3H++ $Sb{O}_3^{3-}$: Հայտնի են բազմաթիվ մետաղների հետ Ծ-ի միացություններ՝ ծարիրիդները, որտեղ Ծ. ունի —3 արժեքականություն: Ծ-ի միջմետաղական միացությունները (AlSb, GaSb, InSb ևն) կիսահաղորդիչներ են: Բազմաթիվ մետաղների հետ Ծ. առաջացնում է տարբեր համաձուլվածքներ, որոնց վրա էլ հիմնված է նրա կիրառությունը: Միացություններն օգտագործվում են օրգ. սինթեզում (օրինակ, $SbC{l}_3$, $SbC{l}_5$), ռետինի արդյունաբերության մեջ ($S{b}_2{S}_3$, $S{b}_2{S}_5$) և այլ բնագավառներում: Ստացվում է հանքը (սուլֆիդային կամ օքսիդային) մետալուրգիական կամ հրամետալուրգիական եղանակներով մշակելիս:

Գրկ. Шиянов А. Г., Производство сурьмы, М., 1961 Основы металлургии, т. 5, М., 1968.